Մետաղներ

Նախագծի անվանումը`»Մետաղներ»
Բովանդակությունը.Մետաղների
1).ընդհանուր բնութագիրը առանձնահատուկ մետաղների հատկությունների տարրերի մի խումբ, որոնք ունեն բարձր էլեկտրաջերմահաղորդականություն, դիմադրության դրական ջերմաստիճանային գործակից։ Այսօր բացահայտված է միայն 98 մետաղատեսակ։

2).բնության մեջ
տարածվածությունը Մետաղների մեծ մասը հանդիպում է բնության մեջ միացությունների և հանքաքարերի ձևով։ Նրանք կազմում են օքսիդներ, սուլֆիդներ, կարբոնատներ և այլ քիմիական միացություններ։

3).ֆիզիկական հատկությունները Բոլոր մետաղները սովորական պայմաններում գտնվում են պինդ ագրեգատային վիճակում, սակայն ունեն տարբեր կարծրություն: Մաքուր մետաղների հալման ջերմաստիճանը տատանվում է -39оС-ից (սնդիկ) 3410о С միջակայքում (Վոլֆրամ)։ Մետաղների մեծամասնության հալման ջերմաստիճանը (ալկալիական մետաղներից բացի) բարձր է, սակայն որոշ «նորմալ» մետաղները, ինչպիսիք են օրինակ անագն, գալիումը ու կապարը, կարելի է հալեցնել հասարակ էլեկտրական կամ գազային վառարանի վրա։ Կախված խտությունից՝ մետաղները լինում են թեթև: Ամենաթեթև մետաղն է լիթիումը: Մետաղների մեծամասնությունը պլաստիկ է, այսինքն մետաղյա լարը կարելի է թեքել, և այն չի կոտրվի։ Պլաստիկությունը կախված է նաև մետաղի մաքրությունից. այդպես՝ շատ մաքուր քրոմը բավականին պլաստիկ է, սակայն դրանում չնչին խառնուրդի դեպքում, այն դառնում է փխրուն և ավելի կարծր։ Որոշ մետաղներ, ինչպիսիք են ոսկին, արծաթը, կապարը, ալյումինը, օսմիումը, կարող են միաձուլվել իրար հետ, սակայն դա կխլի տասնյակ տարիներ։ Բոլոր մետաղները էլեկտրական հոսանքի լավ հաղորդիչներ են, սա պայմանավորված է դրանց բյուրեղային ցանցում առկա շարժուն էլեկտրոններով, որոնք շարժվում են էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ։ Մետաղների մեծամասնության գույնը գրեթե նունն է՝ բաց մոխրագույն՝ երկնագույն երանգով։ Ոսկին, պղինձն ու ցեզիումը համապատասխանաբար դեղին, կարմիր և բաց դեղին գույնի են։

4).քիմիական հատկություններըՄետաղների մեծամասնության արտաքին էներգիական մակարդակում առկա է էլեկտրոնների փոքր քանակ, այդ պատճառով նրանք ռեակցիաների մեծ մասում հանդես են գալիս որպես վերականգնողներ։

5).ստացման եղանակներ Մաքուր մետաղների ստացման և հետագա օգտագործման համար անհրաժեշտ է դրանք զատել հանքաքարից և զտել։ Անհրաժեշտության դեպքում կատարվում է մետաղների լեգիրացում և/կամ այլ մշակում։ Դրա ուսումնասիրությամբ զբաղվում է մետալուրգիա կոչվող գիտությունը: Այն տարբերում է սև (երկաթի հիմքով) և գունավոր (դրանց բաղադրության մեջ չի մտնում երկաթը, շուրջ 70 տարր) մետաղների համաձուլվածքները։ Ոսկին, արծաթը և պլատինը դասվում են թանկարժեք (ազնիվ) մետաղների շարքին։ Բացի այդ, փոքր քանակությամբ մետաղներ առկա են նաև ծովի ջրում, բույսերում, կենդանի օրգանիզմներում, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն օրգանական աշխարհի ձևավորման և գոյատևման գործընթացներում։

6).կիրառման բնագավառները։

Շինարարության մեջ, տնտեսական ապրանքների մեջ, զարդեղենի մեջ

«Ընտանեկան դպրոցի հարցեր

*֊Ո՞ր 7 մետաղներն են հայտնի եղել մարդկությանը դեռ հին դարերից… Երկաթ, ոսկի, արծաթ, ալյումին, պղինձ, ցինկ և կապար։

*֊Ո՞ր առանձնահատկություններն են բնորոշ բոլոր
մետաղներին… Մետաղները պարզ նյութեր են, ունեն բնորոշ փայլ, անթափանց են, կռելի և ջերմության ու էլեկտրականության լավ հաղորդիչներ, անդրադարձնում են էլեկտրամագնիսական ճառագայթները

*֊Ո՞ր մետաղն է ամենաշատը
տարածված Երկրագնդում… երկաթը

*֊Ո՞ր մետաղներն են կոչվում
«ազնիվ».ինչու՞… Ազնիվ մետաղներ, թանկարժեք մետաղներ, քիմիապես կայուն, դժվարահալ, կռելի, արտաքին տեսքով գեղեցիկ մետաղներ։ Ազնիվ մետաղներ են ոսկին, արծաթը, պլատինը և պլատինային մետաղները (իրիդիում, օսմիում, պալադիում, ռոդիում, ռութենիում)։

*֊ Ո՞ր մետաղն է ամենաշատը
կիրառվում… ալյումին

Անհատական֊հետազոտական աշխատանքների թեմաները.
☆֊ Ի՞նչ դեր են կատարել
մետաղները մարդկության
զարգացման գործընթացում…Մարդկության պատմության ընթացքում և ժամանակակից աշխարհում մետաղները շատ կարևոր դեր են խաղում: Հետևաբար, նույնիսկ մարդկային զարգացման տարբեր ժամանակաշրջանների պատմական բաժանումը նշանակվում է մետաղների և դրանց համաձուլվածքների անուններով ՝ պղինձ, բրոնզե երկաթ դարեր: Անցյալում և այսօր հնարավոր չէ պատկերացնել քաղաքակրթության գոյությունը՝ առանց տարբեր մետաղների օգտագործման: Եվ հնում և ժամանակակից հասարակության մեջ մետաղները, և մասնավորապես երկաթը, կազմել և հանդիսանում են մեր հասարակության հիմքը:

☆֊Ալկալիական մետաղներ`Na.K

☆֊Ալկալիական մետաղները — պարբերական աղյուսակի առաջին խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերն են՝ լիթիում (Li), նատրիում (Na), կալիում (K), ռուբիդիում (Rb), ցեզիում (Cs) և ֆրանսիում (Fr)։ Չնայած ջրածինը նույնպես առաջին խմբի գլխավոր ենթախմբի տարր է, այն շատ հազվադեպ է ցուցաբերում ալկալի մետաղներին բնորոշ հատկություններ։

☆֊Հողալկալիական մետաղներ Հողալկալիական մետաղաներ, պարբերական համակարգի II խմբի գլխավոր ենթախմբի քիմիական տարրեր՝ կալցիում (Ca), ստրոնցիում (Sr), բարիում (Ba) և ռադիում (Ra) (երբեմն Հողալկալիական մետաղաներին են վերագրում նաե Be և Mg)։

☆֊Ալյումին`Al Բնական ալյումինը բաղկացած է 27Al մեկ նուկլիդից։ Վալենտային էլեկտրոնները երեքն են։ Արտաքին էլեկտրական շերտի դասավորվածությունն է 3s2p1։ Գործնականում բոլոր միացություններում օքսիդացման աստիճանը +3 է (եռավալենտ) և 3 վալենտականություն։ Ալյումինի նեյտրալ ատոմի շառավիղը 0.143 նմ է, իսկ Al3+ իոնինը՝ 0.057 նմ։ Ալյումին պարզ նյութը փափուկ, թեթև արծաթասպիտակավուն երանգով մետաղ է, օժտված է մեծ էլեկտրա– և ջերմահաղորդականությամբ։ Ալյումինի խտությունը 2,7 գ/սմ3 է։ Մոտ 3 անգամ թեթև է երկաթից և պղնձից, սակայն բավական ամուր է։ Ալյումինը հալվում է 600 °C ջերմաստիճանում։ Տարածվածությամբ ալյումինը մետաղների մեջ գրավում է առաջին տեղը և կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 7 %–ը։

☆֊Երկաթ` Fe  Երկաթ, քիմիական նշանը՝ Fe)։ Երկաթը d-տարր է, պարբերական համակարգի ութերորդ խմբի երկրորդական ենթախմբում է, ատոմային համարը՝ 26։ Այն սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է։ Ատոմի էլեկտրոնային բանաձևն է 1s22s22p63s23p63d64s2։ Բացի Էներգիական չորրորդ մակարդակի 2 էլեկտրոնից, քիմիական կապերի առաջացմանը կարող են մասնակցել նաև երրորդ մակարդակի d-էլեկտրոնները։ Երկաթին բնորոշ են գերազանցապես +2 և +3 օքսիդացման աստիճանները։ Սակայն կան շատ քիչ թվով խիստ անկայուն միացություններ, որոնցում դրսևորվում է +6 օքսիդացման աստիճան։ Բնության մեջ տարածվածությամբ (4,65%) զբաղեցնում է չորրորդն է՝ թթվածնից (O), սիլիցիումից (Si) և ալյումինից (Al). հետո։ Ազատ վիճակում երբեմն հանդիպում է միայն որոշ երկաթաքարերի տեսքով։

 

Հալոգեններ

1. 7֊րդ խմբի գլխավոր ենթախմբի տարրերի ընդհանուր բնութագիրը։

Մենդելեևի պարբերական համակարգի 7-րդ խմբի գլխավոր (Ա) ենթախմբի տարրերն են ֆտորը, քլորը, բրոմը, յոդը և աստատը։ Այդ անունը ստացել են այն պատճառով, որ բազմաթիվ մետաղների հետ առաջացնում են մեծ գործածություն ունեցող աղեր:

2. Հալոգենների տարածվածությունը բնության մեջ։

Հալոգենները բնության մեջ հանդիպում են գերազանցապես միացությունների ձևով։ Քլորի բնական միացություններից է կերակրի աղը։ Բնական ջրերը պարունակում են բրոմի և յոդի միացություններ:

3. Հալոգենների ատոմների բաղադրությունը և կառուցվածքը։

  • Յոդի ատոմի կառուցվածքն է (53,74) 53
  • Ֆտորի ատոմի կառուցվածքն է (9,10) 9
  • Բրոմի ատոմի կառուցվածքն է (35,44) 35
  • Քլորի ատոմի կառուցվածքն է (17,18) 17

4. Քլորի վալենտականությունը և օքսիդացման աստիճանը միացություններում։

Քլորի վալենտականությունը, երբ մեկ է օքսիդացման աստիճանը +1, −1, 0 է, երբ երեք է՝ +3 է, հինգ է՝ +5 է, յոթ է՝ +7 է:

5. Հալոգենի պարզ նյութերի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները։

Հալոգեններն ազատ վիճակում շատ թունավոր են, նույնիսկ յոդը, եթե նրա կոնցենտրացիան օդում մեծ է:

Կապը երկու ատոմի միջև կովալենտային ոչ բևեռային է:

Հալոգենները գոյություն ունեն երկատոմ մոլեկուլների ձևով, որոնք առաջանում են հալոգենների ատոմների արտաքին էներգիական մակարդակի կենտ էլեկտրոնները զույգվելու հաշվին:

Քլորը, բրոմը և յոդը ջրում վատ են լուծվում, ֆտորը փոխազդում է ջրի հետ:

Մոլային զանգվածի մեծացման հետ հալոգենների հալման և եռման ջերմաստիճանները բարձրանում են, մեծանում է խտությունը, ինչը պայմանավորված է  միջմոլեկուլային փոխազդեցության ուժերի մեծացման հետ։

6. Քլորի և նրա միացությունների կիրառությունը։

Քլորը լայնորեն օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ։ Այն օգտագործվում է աղաթթվի արդյունաբերական ստացման և այնպիսի նյութերի պատրաստման համար, որոնք օգտագործվում են գործվածքներն սպիտակեցնելու համար։ Խմելու ու կենցաղային նպատակների համար նախատեսված ջուրը մինչև ջրատար խողովակների ցանց մղելը հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներից ախտահանվում է իր մեջ աննշան քանակի քլոր լուծելով՝ քլորելով։

7. Աղաթթվի և նրա աղերի կիրառությունը։

Աղերը կիրառվում են ամեն տեղ: Նիտրատները մեծ մասամբ օգտագործում են գյուղանտեսության մեջ: Նատրիումի քլորիդը կամ կերակրի աղը առանձնացնում են գետի և ծովի ջրից, նաև ստանում են աղային հանքավայրերից: Շինարարությունում և բժշկության մեջ լայն տարածում ունի գիպսը, որը ստացվում է կալցիումի դիհիդրոսուլֆատից:

«Ընտանեկան դպրոցի հարցեր»

1. Ինչո՞ւ  են 7֊րդ  խմբի գլխավոր  ենթախմբի տարրերին անվանում «հալոգեններ»։

Այդպես է անվանվում, քանի որ բազմաթիվ մետաղների հետ առաջացնում են մեծ գործածություն ունեցող աղեր:

2. Ինչո՞ւ են հալոգենները համարվում կենսական տարրեր։

Հալոգենները կենսական տարրեր են համարվում, որովհետև առաջացնում են բարդ օրգանական նյութեր և ապահովում են օրգանիզմների կենսագործունեությունը:

3. Որո՞նք են հալոգենների միացությունների դերը մարդու օրգանիզմում։

Քլորիդ իոններ է պարունակում արյան պլազման՝ գերազանցապես NaCl և KCl աղերի լուծույթների ձևով։ Դրանք կարգավորում են օսմոտիկ ճնշումը, ապահովում են իոնների հոսքը բջջային մեմբրանների միջոցով, ակտիվացնում են ֆերմենտները: Կերակրի աղի օրական պահանջը 5-10 գ է։ Մարդու և կենդանիների ստամոքսում արտադրվում է աղաթթու, որը կազմում է ստամոքսահյութի 0,3%-ը։

4. Կարելի՞ է խմելու ջուրը ախտահանել քլորով։ Պատասխանը հիմնավորեք։

 Քլորացված ջրի գործածությունը բարձրացնում է միզապարկի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը, բարձրացնում արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակը, առաջացնում է ալերգիաներ ու ասթմա: Այն կարող է նաև վնաս հասցնել մաշկին, աչքերին և շնչառական ուղիներին, ուստի ջուրը քլորից մաքրելը շատ կարևոր է: Սակայն խմելու ջուրը ախտահանում են քլորով՝ պահելով չափաբաժինը։

5. Աղաթթվի ո՞ր աղի 0.9%֊անոց ջրային լուծույթն է կոչվում  ֆիզիոլոգիական լուծույթ։

Նատիրումի քլորիդից կամ կերակրի աղից է ստացվում այդ ֆիոլոգիական լուծույթը:

6. Ի՞նչ է ժավելաջուրը։

Ժավելաջուրը կիրառվում է թղթի և տեքստիլ արդյունաբերության մեջ։

7. Ի՞նչ է քլորակիրը։

Քլորակիրը կալցիումի հիդրօքսիդի և քլորի փոխազդեցության արդյունք է և բյուրեղաջուր պարունակող բարդ կոմպլեքս է։

Ազոտ, Փոսֆոր

Նախագծի բովանդակությունը   

*5֊րդ խմբի գլխավոր. ենթախմբի տարրերի ընդհանուր բնութագիրը։

*Ազոտ և ֆոսֆոր տարրերի ատոմների կառուցվածքը։

Ազոտը քիմիական տարր էպարբերական աղյուսակի 5-րդ խմբի 7–րդ տարրը, քիմիական նշանը՝ N, ատոմային թիվը՝ 7, ատոմային զանգվածը՝ 14.0067, էլեկտրոնային մակերեսի կարգը 2s²2p³:

Ֆոսֆորը քիմիական տարր է, որի նշանն է P։ Գտնվում է տարրերի պարբերական համակարգի 3-րդ պարբերության 5-րդ խմբի տարր։ Կարգահամարը՝ 15, ատոմական զանգվածը՝ 30,97376, p տարր էատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 3s2Зр3:

5֊րդ խմբի գլխավոր ենթախմբում  է գտնվում  նաև Բիսմութը`Birthday

*Ազոտ, ազոտի օքսիդները, ազոտական թթուն և նրա աղերը

N2, Ազոտն անգույն, անհոտ, անհամ, ջրում քիչ լուծվող գազ է: Ամենատարածված քիմիական տարրերից է: Բնության մեջ հանդիպում է ինչպես ազատ վիճակում, այնպես էլ միացությունների ձևով: Ազոտն օդի հիմնական բաղադրիչն է և կազմում է նրա 75,6%-ը՝ ըստ զանգվածի, 78,09%-ը՝ ըստ ծավալի: Ազոտի պարունակությունը երկրակեղևում կազմում է 0,02%, որտեղ ազոտը գտնվում է միացությունների ձևով. դրանցից առավել տարածված են նատրիումական և կալիումական (հնդկական) բորակները: Ազոտ են պարունակում նաև քարածուխը (2,5%), նավթը (0,02–1,5%) և կենդանի օրգանիզմները (մոտ 3%): Բույսերն ազոտը հիմնականում վերցնում են հողից՝ միացությունների ձևով, իսկ կենդանիներն այն ստանում են բույսերից: Ազոտը մտնում է սպիտակուցների (մոտ 17%) և այլ բնական օրգանական միացությունների բաղադրության մեջ:

Ազոտի օքսիդներ, անօրգանական միացություններ են, ազոտի և թթվածնի միացությամբ։ Թթվածնի հետ ազոտն առաջացնում է 6 կայուն միացություն։ Ազոտի բոլոր օքսիդները սովորական պայմաններում գազեր են բացի N2O5 անգույն բյուրեղական նյութ է։

N2, N2O, NO, N2O3, NO2, N2O4, N2O5, HNO3

Ազոտը ցուցաբերում է ավելի ուժեղ ոչ մետաղական հատկություններ քան ֆոսֆորը որովհետև ազոտի ատոմի շառավիղը. ավելի փոքր է:

*Ֆոսֆորի պարզ նյութերը` կարմիր և սպիտակ ֆոսֆոր։ Օրթոֆոսֆորական  թթուն և նրա աղեը։

*Ազոտական և ֆոսֆորական պարարտանյութեր։

Ազոտական պարարտանյութերը անօրգանական և օրգանական ազոտ պարունակող միացություններ են, որոնց հողի մեջ են մտցնում բերքառատության համար։ Հանքային ազոտային պարարտանյութերի թվին են պատկանում ամիդային, ամոնիակային և նիտրատային պարարտանյութերը։ Ազոտային պարարտանյութերը հիմնականում ստանում են սինթետիկ ամոնիակից։ Ազոտի միացությունների պատճառով հաճախ սահմանափակում է մշակաբույսերի աճը և դրա համար էլ ազոտային պարարտանյութերն ունեն մեծ դրական ազդեցություն։Բոլոր տեսակի ազոտային պարարտանյութերից ամենաշատը տուժում են հողի միկրոօրգանիզմները։ Առաջին շաբաթում պարարտանյութի 70 տոկոսը մտցնելուց հետո առաջանում են բակտերիաներ և սնկեր ու միայն նրանց մահվանից հետո պարարտանյութերի կազմում եղած ազոտը կարող է օգտագործվել։

Ֆոսֆորական պարարտանյութեր են հասարակ սուպերֆոսֆատը, (կալցիումի երկհիդրոֆոսֆատի և կալցիումի սուլֆատի խառնուրդը) և կրկնակի սուպերֆոսֆատը (կալցիումի երկհիդրոֆոսֆատ), որոնք պարունակում են լուծվող ֆոսֆորական թթու։ Հատկապես արդյունավետ են հիմնային և չեզոք հողերում կիրառելիս։ Ֆոսֆորիտային ալյուրը դժվարալույծ փոշի է, պարունակում է 19-30% լուծվող ֆոսֆորական թթու։ Օգտագործվում է որպես հիմնական պարարտանյութ։

Ընտանեկան դպրոցի» հարցեր   

1. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բույսերի աճման  համար

լույս, ջուր, հող, պարարտանյութ, թթվածին

2. Ինչո՞ւ  են  ազոտը և ֆոսֆորը համարվում կենսական  տարրեր

Քանի որ դրանք շատ բույսերի բաղկացուցիչ մաս են կազմում
և կարևոր են ֆիզիոլոգիական պրոցեսների համար, ինչպես շնչառություն, օսմոտիկ
ճնշման պահպանում:

3. Ինչո՞ւ են  հողին տալիս  պարարտանյութեր 

Բույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերի պակասը հողում լրացվում է պարարտանյութերի միջոցով: 

4. Ի՞նչ է նիտրատային աղետը

1970-ական թվականներին աշխարհի տարբեր երկրներում հանելուկային թունավորումների բռնկումներ գրանցվեցին: Ինչպես պարզվեց՝ պատճառը նիտրատներն էին, որոնք մեծ քանակություններով օգտագործվել էին, որպես պարարտանյութ: Դրա համար նիտրատներ պարունակող սննդամթերքներով զանգվածային թունավորումներն անվանվեցին նիտրատային աղետ:

Թեմատիկ  հարցեր և վարժություններ    

*1. Ո՞ր տարրերն են ընդգրկված 5֊րդ խմբի գլխավոր ենթախմբում

  • Ազոտ — N
  • ֆոսֆոր — P
  • արսեն — As
  • ծարիր — Sb

*2. Ո՞ր տարրի  մոտ է ավելի ուժեղ արտահայտված  ոչ մետաղական հատկությունները ազոտի՞.թե `ֆոսֆոր՞. ինչո՞ւ

Ֆոսֆորում

*3. Ազոտը և ֆոսֆորը համարվում են կենսական տարրեր, ինչո՞ւ

Կենսական տարրեր են կոչվում այն տարրերը, որոնք առաջացնում են բարդ օրգանական նյութեր, որոնք էլ ապահովում են օրգանիզմների կենսագործունեությունը

*4. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բույսի աճի համար….

Լույս, ջուր, հող, պարարտանյութ, թթվածին

*5. Ի՞նչ  է  պարարտանյութը, ինչպիսի՞ պարարտանյութեր գիտեք….

Պարարտանյութերը այն նյութերն են, որոնք կիրառվում են բույսերին սննդանյութ տրամադրելու, հողում ապրող օգտակար միկրոօրգանիզմների գործունեությունը բարելավելու համար: Օրգանական պարարտանյութեր, հանքային պարարտանյութեր, բակտերիական պարարտանյութեր

Ինքնաստուգում՝ ՙՙՈչ մետաղներ՚՚

1.Ո՞ր քիմիական  տարրի  ատոմներն  են  մտնում  թվարկված  բոլոր  նյութերի  բաղադրության  մեջ. նատրիումի  հիդրօքսիդ,  օզոն, ածխածնի (IV) օքսիդ, ջուր, ազոտական  թթու, ծծմբի(VI)  օքսիդ.

1)   ծծումբ                    2)  քլոր                        3)  թթվածին                 4)  ածխածին

2. Օդում  ֆոսֆորի  այրման,  ստացված  ֆոսֆորի (V)  օքսիդի  ջրում  լուծվելը  և  ֆոսֆորական  թթվի  չեզոքացումը  նատրիումի  հիդրօքսիդով  ռեակցիաներըի   ո՞ր  տեսակին  են  համապատասխանում .           

1)   միացման, տեղակալման,  փոխանակման

2)   միացման, միացման, փոխանակման

3)   փոխանակման, տեղակալման, միացման

4)   միացման, փոխանակման,  տեղակալման

3. Թթվածնի քանի՞  ատոմ  կա  ալյումինի  օքսիդի  մեկ  մոլեկուլում.

1)  4                             2) 1,806 . 1024                             3)   2                                          4)  3

4. Ո՞ր շարքում  են  գրված  միայն   թթվային  օքսիդների  բանաձևեր.

1)  CO2, Mn2O7,  P2O5, NO2

2)  Al2O3,  K2O,  SO3, CrO

3)  FeO, P2O3, N2O, BaO

4)   CrO3, CO, SrO, Cs2O

5. Ո՞ր պնդումն  է  ճիշտ  ամֆոտեր (երկդիմի)  օքսիդների  համար.

1)  փոխազդում  են  միայն  հիմքերի  հետ

2)  փոխազդում  են  միայն  թթուների  հետ

3)  փոխազդում  են  և’  հիմքերի, և’  թթուների  հետ

4)  չեն փոխազդում  են   ո’չ  հիմքերի,  ո’չ  թթուների  հետ

6. Որո՞նք են  1, 2, 3, 4  նյութերը  փոխարկումների  հետևյալ  շղթայում.

Cu    1     CuO    2  ›  CuSO4    3  ›  CuCl2    4  ›  Cu(OH)2

1) H2,H2SO4, HCl, KOH                    3)  O2, H2SO4, BaCl2, NaOH

2) H2O, SO3, NaCl, NaOH                  4)  O2, SO3, HCl, H2O

7. Որո՞նք  են  ոչմետաղ —> թթվային  օքսիդ —> թթու —> աղ  ծագումնաբանական   կապն  արտահայտող  փոխարկումների  շղթայում  համապատասխան   ռեակցիաների   հավասարումների  ձախ  մասերը` ըստ  իրականացման   հերթականության.

ա)  SO2  +  H2O = H2SO3                                        դ)  H2SO3  +  CaO =CaSO3+H2O

բ)   S + O2 =SO2                                                        ե)  SO2  +  CaO =CaSO3

գ)   S  +  H2O =H2SO

1)  բ, ե, դ                               2)  բ, ա, դ                               3)  գ, դ, ե                        4)  ե, ա, գ

8. Ջրածին ստանալու  համար  մետաղական  ցինկի  հետ  ո՞ր  թթուն  են  փոխազդեցության   մեջ  դնում.

1)   խիտ  H2SO4            2)  նոսր  H2SO4               3)  խիտ  HNO3              4)  նոսր HNO3 

9. Հետևյալ նյութերից ` HNO3,  CaO,  CuSO4,  Ca(OH)2,  P2O5  որո՞նք  կփոխազդեն  նատրիումի  հիդրօքսիդի  հետ`   առաջացնելով   չեզոք  աղեր.  Ճիշտ  պատասխանը`   բոլոր  հնարավոր  ռեակցիաների   գործակիցների  գումարն  է.

1)  20                                 2)  21                            3)  25                               4)  26

10. Ո՞ր շարքի  բոլոր  նյութերն  են  փոխազդում  կալիումի  հիդրօքսիդի  ջրային  լուծույթի  հետ.         

1)  FeO, CrO3, HClO                                             3)  ZnO, HClO4, MgO

2) KCl, SO2, CO2                                                              4)  FeCl3, ZnO, Mn2O7

11. Համապատասխան պայմաններում հետևյալ  զույգերից  մի  քանիսի  նյութերը    

փոխազդում  են. ա Zn  և  FeCl2,    բ)  Fe  և  ZnCl2   գ)  Cu  և  AgNO3    դ CuO  և  HNO3,

ե)  CuSO4  և  Fe: Որքա՞ն  է  տեղակալման   ռեակցիաներում  ստացվող  բարդ  նյութերի

հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածների  գումարը.

1)  392                               2)  480                               3)  446                                        4)  264

12. NaOH, H2SO4,  Al(OH)3,  Cu(OH)2, Ca(OH)2, Fe(OH)3  միացություններից  մի  քանիսը  հնարավոր  է  ստանալ  համապատասխան  օքսիդի  և  ջրի  միացումով: Որքա՞ն  է  հնարավոր  ռեակցիաների  հավասարումների  գործակիցների  գումարը.

1)  10                                        2)  25                                     3)  4                                         4)  6

13. Միացություններում +6  օքսիդացման  աստիճան  ցուցաբերող  քիմիական  տարրի առաջացրած  0,875 գ  զանգվածով  երկհիմն  թթվի  քայքայումից  գոյացել  է 0,812 գ  այդ  թթվին  համապատասխանող  օքսիդ: Որքա՞ն է  թթվի  մոլային  զանգվածը (գ/մոլ).

1)  250                                      2)   210                                 3)  162                                      4)  98

14. Թթվածնի քանի՞  ատոմ  է  պարունակում  1,02 գ  ալյումինի  օքսիդը.

1)  1,806 1021                        2)   0,03                                  3)  0,01                           4)  1,806 1022

15. 7,8 գ զանգվածով  կալիումը  լուծել  են  48,4 գ  ջրում:  Որքա՞ն  է  նյութի  զանգվածային       բաժինը (%) ստացված  լուծույթում.

1)  20                                    2)    80                                  3)  25                                      4)   65

16. Որքա՞ն է երկաթի  օքսիդի  հարաբերական  մոլեկուլային  զանգվածը, եթե  դրա 19,68 գ   զանգվածով  նմուշը  մինչև  մետաղ  վերականգնելու  համար  ծախսվել  է  8,2656 լ (ն.պ.) ծավալով  ջրածին.

1)  72                                    2)    160                                   3)  23                                      4)   104

17. Ծծմբական և  ազոտական  թթուներ  պարունակող 945 գ զանգվածով  ջրային  լուծույթին      ավելցուկով  բարիումի  քլորիդ  ավելացնելիս  անջատվել  է  116,5 գ նստվածք: Նստվածքի  անջատումից  հետո  մնացած  լուծույթը  չեզոքացնելու  համար  ծախսվել  է  100  գ նատրիումի  հիդրօքսիդ:

      ա)  Որքա՞ն  է  ազոտական  թթվի  զանգվածային  բաժինը (%) ելային  լուծույթում:

      բ)   Որքա՞ն  է  ելային  լուծույթում  ծծմբական  թթվի  զանգվածը (գ):

18. Պարբերական համակարգի  գլխավոր  ենթախմբերի  տարրերից  մեկի  բարձրագույն  օքսիդի  մոլային  զանգվածը 108 գ/մոլ  է, իսկ  այդ  օքսիդում  թթվածնի  զանգվածային  բաժինը  74 % է:

 ա)  Որքա՞ն  է  այդ  տարրի  ջրածնային  միացության  մոլային  զանգվածը (գ/մոլ):

 բ)  Ի՞նչ  զանգվածով (գ) թթու  կառաջանա  այդ  օքսիդի  մեկ  մոլը  ջրում  լուծելիս:

Համար մեկ նյութը Երկրագնդում`Ջուր: Լուծույթներ: Ծանր ջուր: Ջրածնի պերօքսիդ: Ջրի ֆիզ. քիմ. և ֆիզիոլոգիական հատկությունները:

Ուղղորդող  հարցեր.

  • Որո՞նք  են  ջրի  ֆիզիկական հատկությունները, թվարկեք

Ջրի ֆիզիկական հատկություններն են՝ սովորական պայամաններում՝ հեղուկ, եռման աստիճանը՝ 100C, սառեցման աստիճանը 0C, ջուրը էլեկտրական հոսանք չի հաղորդում: Սովորական պայմաններում ջուրն անգույն, անհամ, անհոտ հեղուկ է ամենամեծ խտությունը 4°С-ում է՝ ρ=1 գ/մլ։

  • Որո՞նք  են  ջրի քիմիական  հատկությունները, գրեք  ջրի  փոխազդեցությունը  պարզ  և  բարդ  նյութերի  հետ.
  • Որո՞նք  են  ջրի  օրգանոլեպտիկ  հատկությունները, թվարկեք

Ջրի քիմիական հատկությունները՝ փոխազտեցությունն է պարզ և բարդ նյութերի հետ: Փոխազդում է մետաղների հետ. Ջրի օրգանոլեպրիկ հատկությունները՝ համ, հոտ չունի:

  • Ո՞րն է համարվում մաքուր խմելու ջուր

Որ մաքուր է և քլորի հոտ չունի:

  • Ջրի շրջապտույտը բնության մեջ

Ընդերքի ջրերը լցվեցին գետը, գետը լցվեց ծովը, ծովի ջրերը գոլորշիացան դարձան ամպ, անձրև եկավ ու այդպես շարունակ:

  • Ջրի աղտոտման տեսակները որո՞նք են

Ծանր ջուր ասելով հիմնականում նկատի են ունենում առավել տարածված HDO և D2O միացությունները: Այն կիրառում են ատոմային ռեակտորներում, որպես նեյտրոնների դանդաղեցուցիչներ, ինչպես նաև դեյտերիում պարունակող այլ նյութեր ստանալու համար։

  • Ի՞նչ է կոշտ ջուրը և ինչպե՞ս են այն վերացնում

Ջրի կոշտությունը պայմանավորված է ջրում պարունակվող կալցիումի, մագնեզիումի, երկաթի, ածխաթթվական և ծծմբաթթվական աղերով: Կոշտ ջրում վատ են եփվում բանջարեղենն ու միսը, իսկ թեյը վատ է թրմվում և վատանում է համային հատկությունները: Ջրի կոշտությունը կարելի է նվազեցնել այն եռացնելով, այդ դեպքում ոչնչանում են նաև մանրէները, հեռանում են լուծված գազերը։

  • Ինչպե՞ս են ստանում թորած ջուրը:

Թորած ջուր, թորման եղանակով հանքային աղերից, օրգանական ու անօրգանական նյութերից և այլ խառնուրդներից մաքրված ջուր։ Թափանցիկ է, անգույն և չեզոք։ Մաքրման աստիճանը կախված է կիրառման նպատակներից։ Պահում են անագե փակ անոթներում կամ քիմիապես կայուն շշերում։ Թորած ջուրը պիտանի չէ խմելու համար։ Երկարատև օգտագործումը առաջացնում է ստամոքս-աղիքային համակարգի գործունեության խանգարում։

Անհատական-հետազոտական  աշխատանք՝<<Առանց  ջրի  կյանք  չկա…>>

Ջուրը իսկական բնության հրաշք է: Եթե չլիներ ջուր, ապա ոչինչ չէր լինի, ոչ մի շնչող էակ չէր դիմանա: Մարդու օրգանիզմը 60%-80%-ով կազմված է ջրից: Մարդը պարտավոր է օգտագործել ջուր: Խմելու ջուրը մարդու համար անհրաժեշտ կերակուր է: Բոլորը, ովքեր ցանկանում են առողջ մնալ և էներգիա պահպանել, պետք է խմեն թարմ, կենդանի ջուր: Խմելու ջուրը մարմնին տալիս է ոչ միայն անհրաժեշտ քանակությամբ հեղուկ, այլև կյանք և տեղեկատվություն: Եթե փորձեք խմել միայն թարմ հոսող ջուր առանց քլորի, առանց քիմիայի, ապա կհասկանաք, թե որքան լավ է այն գործում ձեր մարմնի վրա: Չնայած աշխարհում կան շատ մարդիկ, ովքեր ամեն օր պայքարում են մի լիտր ջրի դիմաց և պատրաստ են ամեն ինչ տալ ՝ կյանքի խոնավության համար: Դա տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ ամբողջ մայրաքաղաքները տեղափոխվել են այլ վայրեր, քանի որ տարածքը մարդկանց թույլ չէր տալիս նորմալ գոյություն ունենալ: Օրինակ, սա այն դեպքն էր, երբ Հնդկաստանի հնագույն մայրաքաղաք Ֆաթհպուր Սիկրին էր: Երբ ջրային զարկերակը չորացավ, մարդիկ շտապ ստիպված եղան լքել քաղաքը ՝ թողնելով այն, ինչ ձեռք էին բերել տարիներ: Հին Հռոմը հայտնի էր իր տերմիններով և հանրային լոգանքներով, որոնցում ջրի բուժիչ հատկությունները հիմնված էին ջերմաստիճանի պայմանների վրա, իսկ ավելի հեշտ ՝ քամելու և հակապատկերային լոգանքների վրա:

Ահա մեր մարմնում ջրի «պարտականությունների» ցանկի ընդհամենը մի փոքր հատված.

  1. Կարգավորում է մարմնի ջերմաստիճանը:
  2. Խոնավացնում է օդը:
  3. Ապահովում է սննդանյութերի և թթվածնի առաքում մարմնի բոլոր բջիջներին:
  4. Պաշտպանում և բուֆերացնում է կենսական օրգանները:
  5. Օգնում է սնունդ վերածել էներգիայի:
  6. Օգնում է օրգաններով կլանված սննդանյութերը:
  7. Այն հեռացնում է տոքսինները և թափոնները կենսական գործընթացներից:

Ըստ բնության, ջուրը յուրահատուկ նյութ է: Այն կարող է լինել տարբեր ձևեր, օգնել և վնաս պատճառել, բուժել և առաջացնել հիվանդություն: Բայց, չնայած այդպիսի մի շարք բնութագրերի և հատկությունների, յուրաքանչյուր մարդ իր համար պետք է գիտակցի այս նյութի կարևորությունը:


Լաբորատոր  փորձեր.

  • Ջրի ֆիզիկական, քիմիական  և օրգանոլեպտիկ հատկությունները
  • Լուծույթների պատրաստումը  և  լուծված  նյութի   զանգվածային, մոլային բաժնի, մոլային կոնցենտրացիայի  որոշումը:
  • Ջրի  փոխազդեցությունը  ակտիվ  մետաղներից` նատրիումի  հետ` ա) գրեք  ընթացող  ռեակցիայի  հավասարումը, բ) հավասարեցրեք  էլեկտրոնային  հաշվեկշռի  եղանակով,  գ) կատարեք  հաշվարկ՝ քանի  լիտր ջրածին  է  անջատվում〈ն.պ. 〉, եթե  փորձի  համար  վերցվել  է 2,3 գրամ նատրիում:

Առաջադրանք . Կերակրի աղի` նատրիումի  քլորիդի  լուծույթի  պատրաստումը  և  լուծված  նյութի   զանգվածային, մոլային բաժնի, մոլային կոնցենտրացիայի  որոշումը:

Համար մեկ տարրը Տիեզերքում` Ջրածին

Ջրածնի իզոտոպները`պրոտիում, դեյտերիում, տրիտիում: Անհատական-հետազոտական  աշխատանք՝<<Ջրածինը  որպես  ապագայի  վառելանյութ:>>

Իզոտոպները միևնույն քիմիական տարրի ատոմներն են, որոնք ունեն միջուկի միևնույն լիցքը, բայց միջուկում նեյտրոնների թիվը տարբեր է, հետևաբար ունեն տարբեր զանգվածային թվեր:

Ծանր ջուր (նաև՝ դեյտերիումի օքսիդ, նշանակումը՝ 2H2O կամ D2O), ջրի իզոտոպային տարատեսակ, որում ջրածնի մեկ կամ երկու ատոմները փոխարինված են ծանր իզոտոպներով՝ դեյտերիումով (D) կամ տրիտիումով (T), և կամ թթվածնի Օ16 իզոտոպը փոխարինված է Օ17 կամ Օ18 իզոտոպներով։ Ծանր ջուր ասելով հիմնականում նկատի են ունենում առավել տարածված HDO և DO միացությունները (հայտնաբերվել են սովորական ջրում, 1932 թվականին, ԱՄՆ-ում)։ Քիմիական հատկություններով ծանր ջուրը շատ քիչ է տարբերվում սովորականից, մինչդեռ դրանց ֆիզիկական հատկությունները բավական տարբեր են: Այն կիրառում են ատոմային ռեակտորներում, որպես նեյտրոնների դանդաղեցուցիչներ, ինչպես նաև դեյտերիում պարունակող այլ նյութեր ստանալու համար։

1. Որոշել ջրածնի իզոտոպների բաղադրությունը:

  • պրոտոնիում  ¹H+1 (1p,1n)1e
  • դեյտերիում  ²H+1 (1p,2n)1e
  • տրիտիում  ³H+1(1p,3n)1e

2. Որոշենք սովորական ջրի՝ H2O-ի, ծանր ջրի և ռադիոակտիվ ջրի հարաբերային մոլեկուլային զանգվածները:

  • M2 (H2O) 2×1+16=18
  • M2 (D2O) 2×2+16=20
  • M2 (3T2O) 2×3+16=22
  • M2 (3T218O) 3×2+18=24

3. Որոշել գերծանր ջրի հարաբերական մոլեկուլների զանգվածը։

  • M2 (T2O) – 2*3+16=22

4. Ինչո՞ւ է ջրածինը համարվում տիեզերքի համար մեկ տարրը:

  • Համարվում է համար մեկ տարրը, որովհետև տիեզերքում կան անթիվ անհամար աստղեր, որոնց մեջ էլ կա մեծ քանակով ջրածին:
  • M2 (T2O) – 3*2+18=24

Անհատական-հետազոտական  աշխատանք՝ <<Ջրածինը  որպես  ապագայի  վառելանյութ:>>

Ջրածնային էներգետիկան էներգաարտադրողության՝ էկոլոգիապես ամենամաքուր ճյուղերից է։ Այն հնարավորություն է տալիս ստանալ մեծ քանակությամբ որակյալ էներգիա՝ առանց շրջակա միջավայրը վնասելու։

Ջրածինը տիեզերքի ամենատարածված տարրն է։ Ջրածին գազը թունավոր չէ և օժտված է մեծ ջերմատվությամբ։ Դրա մեկ գրամի այրումից ստացվում է 120 կՋ ջերմություն, մինչդեռ նույն քանակի բենզինից՝ միայն 46 կՋ։ Ընդ որում՝ մթնոլորտն աղտոտող ոչ մի վնասակար նյութ չի առաջանում, որն անխուսափելի է վառելիքի ցանկացած այլ տեսակի պարագայում։ Ջրածինը էկոլոգիապես մաքուր և իդեալական վառելանյութ է, միակ վերջանյութը ջուրն է։ Այն հեշտությամբ կարելի է տեղափոխել և բաշխել սպառողներին սովորական խողովակաշարով, որոնցով այսօր տեղափոխվում է բնական գազը։

Գլխավոր խոչընդոտը վառելիքի մյուս տեսակների համեմատությամբ ջրածնի բարձր ինքնարժեքն է։ Այժմ այն հիմնականում ստանում են նավթից, բնական գազից և քարածխից:

Շատ մեծ հեռանկար է կապվում արեգակնային էներգիայի միջոցով ջրի քայքայման հետ, որը հետազոտության առարկա է գրեթե բոլոր զարգացած երկրների փորձարաններում։

Քիմիական գիտության ամենահրատապ խնդիրներից է կատալիզատորի առկայությամբ ջրի լուսաքիմիական քայքայումը։ Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Ն. Սեմյոնովը ցույց է տվել, որ վանադիումը, մոլիբդենի, մանգանի միացությունները և որոշ ներկանյութեր արդյունավետ կատալիզատորներ են նշված ռեակցիայի համար։ Նախատեսվում է ապագայում արևային ուժեղ ճառագայթում ունեցող և գյուղատնտեսության համար ոչ պիտանի հողատարածություններում ստեղծել «էներգետիկ դաշտեր», որտեղ թափանցիկ սարքերից դուրս կբերվեն վերը նշված եղանակով ջրի քայքայման արգասիքները՝ ջրածինն ու թթվածինը։ Հարկ է ընդգծել, որ նշված եղանակներով Արեգակից ստացված էներգիան չի առաջացնի երկրագնդի ջերմաստիճանի բարձրացում։

Լաբորատոր  փորձ՝ Ջրածնի  ստացումը  և  այրումը

  • ZN+HCl → ZnCl2+H2↑
  • Mg+HCl → MgCl2+H2↑
  • 2H2+O2 → 2H2O+Q

Մարդկության երազանք՝ 2H2O → H2+O2-Q

Առաջադրանք 1. Ինչո՞ւ է ջրածինը համարվում ապագայի վառելանյութ։

Ջրածինն էկոլոգիապես մաքուր է, կա մեծ քանակությամբ, վառելու դեպքում առաջանում է ջուր, սակայն շատ պայթունավտագ է։

Նախագիծ 1. Միջառարկայական նախագիծ՝ քիմիա-կենսաբանություն

<<Կենդանի  օրգանիզմի  քիմիան>>

Բովանդակությունը.  <<Կենսական տարրեր;  Սպիտակուցներ:Նուկլեինաթթուներ:                                                            Ածխաջրեր:  Ճարպեր: Վիտամիններ>>

Լավագույն  աշխատանքները  սովորողները  ներկայացնելու  են  բնագիտատեխնիկական  և Dijitec-2020  ստուգատեսներին:

Ուղղորդող   հարցերը`

  • Որո՞նք են  կենդանի  օրգանիզմի  հիմնական  տարրերը

Մակրոտարրեր, միկրոտարրեր, ուլտրատարրեր

  • Ո՞րն է  կենդանի  օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը,նրա  բաղադրությունը

Կենդանի օրգանիզմի  կառուցվածքային  միավորը բջիջն է: Բջջի մեջ ամենաշատը ջուրն է (70%-80%), սպիտակուցներ (10%-20%), ճարպեր (1%-5%), ածխաջրեր (0,2%-2%), նուկլեինաթթուներ (0,2%-2%):

  • Ինչու՞  են  գիտնականներն ասում. «Կյանքը՝ սպիտակուցների գոյության ձևն  է»
  • Ինչպիսի՞  օրգանական և  անօրգանական  նյութեր  կան  կենդանի  օրգանիզմում

անօրգանական — H²O, NaCl, KI,

  • Ինչպիսի՞ քիմիական ռեակցիայով  կարելի  որոշել  օսլայի առկայությունը սննդանյութերում
  • Ի՞նչ պայմաններ  են  անհրաժեշտ  բույսի  աճի  համար
  • Ի՞նչ  է  լուսասինթեզը 〈 ֆոտոսինթեզը  〉
  • Ո՞րն է  վիտամինների  դերը  կենդանի  օրգանիզմներում:

 


Լաբորատոր  փորձեր՝ օսլայի, գլյուկոզի, սախարոզի  հայտնաբերման  որակական  ռեակցիաները:

Օսլայի բացահայտման ռեակցիաներ. Բույսերի հիմնական պաշարային ածխաջուրը՝ օսլան, յոդի լուծույթի  նույնիսկ չնչին կոնցենտրացիայի առկայությամբ ստանում է մուգ կապույտ  գունավորում (առաջանում է համալիր միացություն)։ Գունավորումը պայմա-նավորված է ամիլոզի առկայությամբ։ Չնայած ամիլոպեկտինի պարունակությունը օսլայում մի քանի անգամ շատ է ամիլոզի քանակությունից, ամիլոզի կապույտ գունավորումը քողարկում է ամիլոպեկտինի կարմրամանուշակագույն գունավորումը։ Տաքացման հետևանքով համալիրը քայքայվում է, գունավորումն անհետանում, սառչելու դեպքում՝ նորից հայտնվում։Այս ռեակցիան թույլ է տալիս հայտնաբերել միջավայրում օսլայի նույնիսկ աննշան քանակությունը։

 Ածխատանքի  համար  անհրաժեշտ  է.

  1. Օսլայի լուծույթներ
  2. Յոդով գունավորված օսլայի լուծույթի անգունացում (տաքացնելու դեպքու):
  3. Լուծույթի գունավորման առաջացում (սառեցնելու դեպքում):
  4. Գունավորման վերականգնում:

Նյութեր և ռեակտիվներԿարտոֆիլ, սպիտակ  հաց, բրինձ, խնձոր, օսլայի 1% լուծույթ, Լյուգոլի ռեակտիվ՝ յոդի  ջրային  լուծույթ:

Պարագաներ: Փորձանոթներ, կաթոցիչներ, փորձանոթի  բռնիչ:

Աշխատանքի ընթացքը.

Փորձանոթի մեջ լցնել 1 մլ օսլայի լուծույթ և 1 կաթիլ Լյուգոլի ռեակտիվ,

առաջանում է կապտամանուշակագույն գունավորում։

Համարակալված փորձանոթների մեջ տեղափոխել 0.5 գ տարբեր սննդա-

նյութեր (նախապես հավանգում տրորած), ավելացնել 2-3 մլ թորած ջուր,

թափահարել, ավելացնել 1-2 կաթիլ Լյուգոլի ռեակտիվ։ Փորձանոթներում

առաջացած գունավորմամբ եզրակացնել սննդանյութերում օսլայի քանակու-

թյան մասին։

Գունավորման արդյունքները գրանցել  աղյուսակում:

Փորձանոթի համարը՝ N Հետազոտվող  լուծույթ Գունավորում Օսլայի  պարունակություն
1.  օսլա  մուգ կապույտ  
2.  սպիտակ  հաց մանուշակագույն  
3.4.  բրինձ   կարտոֆիլ    

 

Նուկլեինաթթուներ

Նուկլեինաթթուները պոլիմերներ են, որոնց մոնոմերները կոչվում են նուկլեոտիդներ, որը լատիներենից թարգմանելով կստանանք միջուկ կամ կորիզ: Առաջին անգամ այս հասկացության հետ կապված հայտնաբերումը կատարել է՝Ֆ.Միշերը, ով կենսաքիմիկոս է և շվեյցարացի, որը եղել է 19-րդ դարում: Նուկլեինաթթուների պոլիմեր մոլեկուլները կոչվում են պոլինուկլեոտիդներ։ Նուկլեոտիդները միմյանց են միանում ֆոսֆոդիեթերային կապի միջոցով։ Քանի որ նուկլեոտիդներում գոյություն ունեն միայն 2 տեսակի շաքարային օղակներ՝ ռիբոզան ու դեզօքսիռիբոզան, ապա գոյություն ունեն միայն 2 տեսակի նուկլեինաթթուներ՝ ԴՆԹ–ն և ՌՆԹ–ն։

Այդ նյութը անվանվեց «նուկլեին»։ Նրան վերագրվեց C29H49N9O22P3 քիմիական բանաձևը։ Վիլսոնը ուշադրություն դարձրեց «նուկլեինի» նմանությանը մինչ այդ հայտնաբերած «քրոմատինին», որը քրոմոսոմի գլխավոր բաղադրիչն է։ Առաջարկվեց մի վարկած ժառանգական ինֆորմացիայի փոխանցման մեջ «նուկլեինի» յուրահատուկ դերի մասին։

1889 թվականին Ռիխարդ Ալտմանը ներմուծեց «նուկլեինաթթու» տերմինը, ինչպես նաև մշակեց նուկլեինաթթուներ ստանալու հարմար մի մեթոդ, որը չէր պարունակում սպիտակուցային խառնուրդներ։

Մոնոմերի կառուցվածքը

Նուկլեինաթթուների կառուցվածքի հիմքը կառուցվածքային միավորն է`նուկլեոտիդը: Սա մնացորդներից բաղկացած մոնոմեր է`

  • ազոտային հիմքեր (պիրիմիդին կամ պուրին)
  • մոնոսախարիդ
  • ֆոսֆորաթթու

Մոնոսախարիդը նուկլեոտիդի հիմքն է: Նուկլեինաթթուների երկու տիպերը առանձնանում են կախված պարունակվող մոնոսախարիդից.

  • Դէզօքսիռիբոնանուկլեինաթթու (ԴՆԹ) — պարունակում է դեօքսիռիբոզ (C5H10O4)
  • Ռիբոնանուկլեինաթթու (ՌՆԹ) — պարունակում է ռիբոզ (C5H10O5)

Նուկլեոտիդները տարբերվում են ազոտի հիմքերով: Ընդհանուր առմամբ հայտնի են հինգ տեսակներ ՝ ադենին, գուանին (պուրինային ածանցյալներ), տիմին, ցիտոզին, ուրացիլ (պիրիմիդինի ածանցյալներ): ՌՆԹ-ն ներառում է ադենինի, գուանինի, ցիտոզինի և ուրացիլի հետ նուկլեոտիդներ: ԴՆԹ-ում ուրացիլը փոխարինվում է նմանատիպ տիմինով:

Ֆոսֆորաթթվի H2PO3ի մնացորդները — մոնոսախարիդին կցվում են թթվածնի թթվային կապով: Մոնոֆոսֆատ, դիֆոսֆատ և տրիֆոսֆատ նուկլեոտիդներ առանձնանում են կախված ֆոսֆորի մնացորդների քանակից:

Տարբեր տեսակի ազոտային հիմքեր պարունակող նուկլեոտիդները շարվում են երկար պոլիմերային շղթայում, որը կոչվում է պոլինուկլեոտիդ: Որպեսզի այս հսկա շղթան տեղավորվի բջջային միջուկի մեջ, այն կոմպակտորեն պտտվում է: Առանձնացվում են թթուների կառուցվածքային կազմակերպման կամ փաթեթավորման չորս մակարդակներ.

  • առաջնային — նուկլեոտիդներ, որոնք կապված են ֆոսֆորաթթվի մնացորդների հետ
  • երկրորդական — ջրածնային կապերով միացված երկու շղթա `ըստ փոխլրացման սկզբունքի
  • երրորդական — պարույր, որը ստեղծվել է ազոտական հիմքերի արմատականների պատճառով
  • չորորդական — հիստոններ (դասակարգ սպիտակուցներ) և քրոմատինային ժապավեններ (ԴՆԹ, ՌՆԹ, սպիտակուցների բարդույթ):

Երրորդական կառուցվածքի օրինակ է ԴՆԹ-ն: Սա ամենամեծ մոլեկուլն է, որը կարող է բաղկացած լինել միլիոնավոր նուկլեոտիդներից: Մոնոմոնները կազմում են երկու շղթա, որոնք կապված են փոխլրացման սկզբունքով և պտտվում են պարույրով: Ավելի բարդ փաթեթավորումը քառյակի կառուցվածքային կազմակերպություն է, որի մեջ ԴՆԹ-ն միահյուսվում է ՌՆԹ-ի և սպիտակուցների հետ `քրոմատինը կազմելու համար: Սա մածուցիկ նյութ է, որը պարունակվում է կորիզում և բջիջների բաժանման ընթացքում ստեղծում է քրոմոսոմներ:

Կոմպլեմենտարության սկզբունքը որոշակի ազոտային հիմքերի ունակությունն է ջրածնային կապեր ստեղծել այլ ազոտային հիմքերի հետ: Ադենինը միշտ կապ է ստեղծում միայն թիմինի հետ (ԴՆԹ-ում) կամ ուրացիլով ՌՆԹ-ում), իսկ գուանինը`ցիտոզինով:

Ինչ սովորեցինք…

Սրանք պոլիմերային նյութեր են, որոնք բաղկացած են մոնոմերներից `նուկլեոտիդներից, որոնք ներառում են մոնոսախարիդ, ֆոսֆորաթթվի մնացորդներ և ազոտային հիմքերի հինգ տեսակ: Նուկլեինաթթուները, կախված պարունակվող մոնոսախարիդից, բաժանված են երկու տեսակի ՝ ԴՆԹ և ՌՆԹ: ԴՆԹ-ն ամենամեծ մոլեկուլն է, որը բաղկացած է նուկլեոտիդների երկու ցանցերից, որոնք պտտվել են խխունջ:


Նյութը թարգմվել է այստեղից.


Ֆիզիկական հատկություններ 

Նուկլեինաթթուները լավ լուծվում են ջրում, բայց գրեթե անլուծելի են օրգանական լուծիչներում։ Շատ զգայուն են ջերմաստիճանի և թթվայնության փոփոխությունների նկատմամբ։ Բնական աղբյուրներից անջատված բարձր մոլեկուլային զանգվածով ԴՆԹ–ները մեխանիկական ուժերի ազդեցության դեպքում կարող են ֆրագմենտավորվել։ Նաև նրանք ֆրագմենտավորվում են «նուկլեազ» կոչվող ֆերմենտների միջոցով։

Կառուցվածք 

Նուկլեինաթթուների պոլիմեր մոլեկուլները կոչվում են պոլինուկլեոտիդներ։ Նուկլեոտիդները միմյանց են միանում ֆոսֆոդիեթերային կապի միջոցով։ Քանի որ նուկլեոտիդներում գոյություն ունեն միայն 2 տեսակի շաքարային օղակներ՝ ռիբոզան ու դեզօքսիռիբոզան, ապա գոյություն ունեն միայն 2 տեսակի նուկլեինաթթուներ՝ ԴՆԹ–ն և ՌՆԹ–ն։

ԴՆԹ և ՌՆԹ 
  • ԴՆԹ. Շաքարային օղակը դեզօքսիռիբոզն է, ազոտական հիմքերը՝ գուանինը (G), ցիտոզինը (C), ադենինը (A) և թիմինը (T)։ ԴՆԹ–ն կազմված է 2 հակազուգահեռ նուկլեոտիդային շղթաներից։
  • ՌՆԹ. Շաքարային օղակը ռիբոզն է, ազոտական հիմքերը՝ գուանինը (G), ցիտոզինը (C), ադենինը (A) և ուրացիլը (U)։ Ռիբոզայի առանձնահատկությունների շնորհիվ ՌՆԹ–ն հաճախ ունի տարբեր երկրորդային և երրորդային կառուցվածքներ, առաջացնելով կոմպլեմենտար տեղամասեր շղթայի տարբեր հատվածների միջև։

Կենսական տարրեր

Կենսական տարրերը առաջացնում են բարդ օրգանական նյութեր, որոնք ապահովում են կենդանի օրգանիզմների կեսնագործունեությունը: Կենսական տարրերը լինում են մակրո տարրեր, միկրո տարրեր և ուլտրա տարրեր: Մակրո տարրերը վեց հատ են:

  • Ածխածին — C
  • Ջրածին — H
  • Թթվածին — O
  • Ազոտ — N
  • Ֆոսֆոր — P
  • Ծծումբ — S

Միկրոտարրեր

  • Երկաթ — F
  • Նատրիում — Na
  • Կալիում — K
  • Մագնեզիում — Mg
  • Կալցիում — Ca
  • Սիլիցիում — Si
  • Մանգան — Mn
  • Սելեն — Se
  • Մոլիբդեն — Mo
  • Պղինձ — Cu
  • Ցինկ — Zn
  • Ֆտոր — F
  • Քրոլ — Cl
  • Բրոմ — Br
  • Յոդ — I և այլն

Ուլտրատարրեր

  • Ոսկի — Au
  • Արծաթ — Ag
  • Ուրան — U

Գործնական աշխատանք / 6

2. Նախագծի  անվանումը՝ <<Հիմքեր, բանաձևերի կազմումը, անվանումը,                                                                     դասակագումը:                                Գործնական  աշխատանք  6. Հիմքերի   քիմիական հատկությունները (հայտանյութերի գույնի փոփոխությունը  հիմնային միջավայրում, հիմքերի  փոխազդեցությունը  թթուների  հետ՝ չեզոքացման  ռեակցիա, ալկալիներից՝ նատրիումի  հիդրօքսիդի և անլուծելի  հիմքի՝ պղնձի (II) հիդրօքսիդի ստացումը:

Փորձ . «Հայտանյութերի գույների փոփոխությունը հիմնային միջավայրում»

  • ֆենոֆտալեին — մորու գույն
  • մեթիլնարնջագույն — դեղին
  • լակմուս — կապույտ

Փորձ . Չեզոքացման ռեակցիա

  • NaOH + HCl -> NaCl  H2O
  • հիմք + թթու -> աղ + ջուր

Առաջադրանքներ.

  • գրեք  կատարած  լաբորատոր  փորձերի ռեակցիաների մոլեկուլային,լրիվ և կրճատ իոնային  հավասարումները
  • դասագրքից  սովորեք  24-27  և  29-31  էջերը
  • կատարեք  27-28 և  31-32  էջերի վարժությունները:

Ջրում լուծվողներն անվանում են ալկալիներ, իսկ երկդիմի ամֆոտեր լուծվող կամ չլուծվող են։ Հիմքերը բարդ անօրգանակն նյութեր են, որոնց բաղադրության մեջ առկա է մետաղի ատոմներին միացված հիդրօքսիդ խմբեր։

Ջրում լավ լուծվող հիմքեր են առաջացնում ալկալիակն և հողակալիական մետաղները։

Ջրում լուծվող ալկալիներ Ջրում չլուծվող Երկդիմի օքսիդներ
NaOH Mg(OH)2 Fe(OH)3
LiOH CuOH Cr(OH)3
KOH Cu(OH)2 Al(OH)3
Ba(OH)2 Fe(OH)2 Zn(OH)2
Ca(OH)2 Cr(OH)2
Sr(OH)2
  • Կատարեք  27-28 և 31-32 էջերի վարժությունները:

Էջ 27-28՝

1. Որն է հիմնական տարբերությունն ալկալիների և մյուս հիմքերի միջև:

Ալկալիները լուծվում են ջրում, իսկ հիմքերը՝ ոչ:

2. Հետևյալ պնդումներից որն է ճիշտ:

Բոլորն էլ սխալ են:

3. Որն է <<հինգերորդ ավելորդ >> միացությունը և հիմնավորեք:

ա) Mn(OH)– ջրում չի լուծվում

բ) Mg(OH) – ալկալի է

4. Գրել հետևյալ հիդրօքսիդներին համապատասխանող օքսիդների քիմիական բանաձևերն ու անվանել այդ հիդրօքսիդներն ու օքսիդները:

LiOH (լիթիումի հիդրօքսիդ) – Li2O (լիթիումի օքսիդ)

Cu(OH)2 (պղնձի (II) հիդրօքսիդ) – CuO (պղնձի (II) օքսիդ)

Sr(OH)2 (ստրոնցիումի (II) հիդրօքսիդ) – SrO (ստրոնցիումի (II) օքսիդ)

Ni(OH)2 (նիկելի (II) հիդրօքսիդ) – NiO (նիկելի (II) օքսիդ)

Mg(OH)2 (մագնեզիումի հիդրօքսիդ) – MgO (մագնեզիումի օքսիդ)

Mn(OH)2 (մանգանի հիդրօքսիդ) – MnO2 (մանգանի (IV) հիդրօքսիդ)

Cr(OH)2 (քրոմի (II) հիդրօքսիդ) – CrO (քրոմի (II) օքսիդ)

5. Ինչու ալկալիները պարունակող սրվակները պետք է խնամքով փակել: 

Ալկալիները շատ ակտիվ են և արագ ռեակցվում են օդի ածխաթթու գազի հետ:

2NaOH+CO2=Na2CO3+H2O

2NaOH+CO2=Na2CO3+H2O

6. Հետևյալ միացություններից երկու սյունակով դուրս գրել համապատասխանաբար նատրիումի հիդօքսիդի և աղաթթվի հետ փոխազդողները։ Յուրաքանչյուր սյունակից մեկական միացության համար գրել համապատասխան քիմիական ռեակցիաների հավասարումները․

NaOH փոխազդում է՝ HNO3, H2S, H3PO4, SO2

HCI փոխազդում է՝ KOH, MgO, Ca(OH)2, Na2O

7. Առնվազն երկու եղանակով ստանալ լիթիումի հիդրօքսիդի հիմքը։ Գրել համապատասխան քիմիական ռեակցիաների հավասարումները։

Առաջին եղանակ՝ 2Li+2H2O=2LiOH+H2

Երկրորդ եղանակ՝ Li2O+H2O=2LiOH

8. Համարակալված չորս փորձանոթից մեկում աղաթթու է, մյուսում՝ ազոտական, թթու, երրորդում՝ կալիումի հիդրօքսիդ, չորրորդում՝ բարիումի հիդրօքսիդ։ Ընտրել այնպիսի երկու նյութ և մեկ հայտանյութ, որոնց օգնությամբ կկարողանաք պարզել, թե ո՞ր փորձանոթում ինչ նյութ է։ Գրել համապատասխան քիմիական ռեակցիների հավասարումներ։

HCI+AgNO3=AgCL+HNO3

Ba(OH)2+H2SO4=BaSO4+2H2O

9. Ըստ հետևյալ սխեմաների՝ ավարտել համապտասխան քիմիական ռեակցիաների հավասարումները․

Ba(OH)2+H2S=BaS+2H2O

SO3+Ca(OH)2=CaSO4+H2O

Li2CO3+Ba(OH)2=BaCO3+2LiOH

MgO+2HCI=MgCl2+H2O

MgSO4+2KOH=Mg(OH)2+K2SO4

Fe(OH)2 -> FeO+H2O

10. Գրել հետևյալ փոխարկումներին համապատասխանող քիմիական ռեակցիաների հավասարումները․

Ba -> Ba(OH)2 -> BaCO3 -> CO2 -> Na2CO3

Ba+2H2O=Ba(OH)2+H2

Ba(OH)2+CO2=BaCO3+H2O

BaCO3=BaO+CO2

Էջ 31-32`

1. Ո՞րն է երկդիմի օքսիդների գլխավոր առանձնահատկությունը։

Երկդիմի օքսիդների գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք փոխազդում են և՛ թթուների, և՛ հիմքերի հետ։

2. Հետևյալ նյութերից ընտրել երկդիմի օքսիդները։ Գրել այդ օքսիդներին համապատասխանող հիդրօքսիդների քիմիական բաձևերը՝ հիիմնային և թթվային ձևերով․

Երկդիմի օքսիդ Հիմնային ձև Թթվային ձև
BeO Be(OH)2 H2BeO2
ZnO Zn(OH)2 H2ZnO2
Al2O3 Al(OH)3 H3AlO2

3. Ըստ հետևյալ սխեմաների՝ ավարտել համապաստախան քիմիական ռեակցինաերի հավասարումները․

ZnO+2HCI=ZnCl2+H2O

ZnSO4+2KOH=Zn(OH)2+K2SO4

ZnO+2NaOH=Na2ZnO2+H2O

BeO+2KOH=K2BeO2+H2O

5. Ինչպե՞ս կարելի է տարբերել մագնեզիումի հիդրօքսիդն ալյումինի հիդրօքսիդից։ Գրել համապատասխան քիմիական ռեակցիաների հավասարումները։

Մագնեզիումի հիդրօքսիդը հիմքերի հետ չի փոխադում, իսկ ալյումիլինը փոխազդում է։

Al(OH)3+KOH=KAlO2+2H2O

7. Ընտրել այն շարքը, որը միայն երկդիմի միացություններ է ներառում․

գ) Al2O3, Zn(OH)2, Cr(OH)3